ساخت شهری و محيط فرهنگی نيشابور عصر بوسعيد

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

خلیفه نیشابوری, بوسعید, ساخت شهر, مقدسی,نیشابور,تاریخ نیشابور,ساخت شهری و محيط فرهنگی نيشابور عصر بوسعيد,

ساخت شهری و محيط فرهنگی نيشابور عصر بوسعيد

به علت ويرانی‌های پی در پی و نيز فقدان اسناد تاريخی دقيقی که ساخت شهر نيشابور را در يک دوره‌ي معين، به ويژه عصر مورد نظر ما، توصيف کند، به دشواری می‌توان در باب ساخت شهری نيشابور سخن گفت. آن‌چه مسلم است اين است که نيشابور عصر بوسعيد يکی از بزرگ‌ترين شهرهای مشرق‌زمين بوده و به گفته‌ي خليفه‌ي نيشابوری، ۴۷ محله داشته و محله‌ي جولاهگان که يکی از محلات متوسط آن بوده است، خود دارای سيصد کوچه بوده است و اگر وصف نيشابور مقارن دوران جوانی بوسعيد را به روايت مقدسی در نظر بگيريم، ۴۴ محله داشته که بعضی از محلات آن مانند محله جور و محله حيره هر کدام برابر نيمی از شيراز همان روزگار بوده است و معتقد بوده‌اند که اگرمحله جور جدا از نيشابور باشد نياز به طبل و علم و حاکمی مستقل دارد. دراين شهر، مجموعه‌ي ويژگي‌های يک شهر بزرگ از قبيل بازارها و ميدان‌ها و مدارس و مساجد و خانقاه‌ها و گورستان‌ها و کتابخانه‌ها و حتی کليسيا و کنشت وجود داشته است.

– ميدان هاي شهر نيشابور:

ميدان های اصلی شهر، آنها که نامش باقی مانده، عبارت بوده است از ميدان زياد منسوب به زيادبن عبدالرحمن و ميدان حسين بن معاذ دو مربعه ي اصلی (يعنی چهار سوی مرکزی و عمده) به نام مربعه ي بزرگ و مربعه ي کوچک در شهر وجود داشته که همه ي قسمت اعظم بازارها بدان متصل می شده است و چهار سوی کرمانيان يکی از مربعه های ديگر شهر بوده است.

– محلات نيشابور:

آنچه از محلات نيشابور اين عصر نام برده اند عبارت از محله ي شاهنبر در بالای شهر و محله ي فزو و محله ي نصر آباد و محله ي ملقاباد و محله ي رمجار که در بالای آن مسکن مسلم بن حجاج قشيری بوده است و محله ي باغ الرازيين و محله ي باب ابی الاسود در قسمت بالای شهر به طرف کوه و محله ي دارابجرد که پيوسته ي صحرا بوده است در بالای شهر و محله ي جوری و حايط سلمه و نيز محله ي تلاجرد که مزار امام الحرمين جوينی و امامزاده محروق در آنجا قرار داشته است. از مهم ترين محلات شهر يکی همان محله ي حيره بوده و کهن ديز يا قهندز که جای قبر دقاق و قشيری و محمد بن يحيی را در قبله آن تعيين کرده اند. محله ي ديگر محله ي شادياخ بوده که بعد ها قبر عطار و به روايتی قبر مجدالدين بغدادی نيز در آنجا بوده است و گويا تلاجرد و شادياخ بسيار نزديک به هم بوده است و در داخل همين شادياخ محله ي محمد آباد قرار داشته است. ديگر از محلات مهم شهر محله ي باب عزره است که سکه ي خدام در آن قرار داشته و محله ي سحور.

– كوچه هاي نيشابور:

آنچه از سکه های (کوچه ها) نيشابور اين عصر نامش برای ما باقی مانده است عبارت است از سكه ي طرخان و سكه ي صرامين (يا صرافين) و سكه ي يحيی بن محمد بن يحيی وسکه ي خر گوش و سکه ي عمار که اين سکه ي اخير خود در داخل سکه ي سعياباد قرار داشته است و سکه ي عيسی بن ماسرجس و سکه ي باذان که در دارالترک قرار داشته است و سکه ي شکش و کوی عدنی کويان و سکه ي بالويه و سکه ي ابوبکر صبغی و سکه ي سيار و سکه ي عبدالسلام و سکه ي قصارين و سکه ي مسلم و سکه ي حرب که گويا آراسته ترين بازارهای شهر بوده است، پر از دکان های ميوه فروشی و گلفروشی و سکه ي مسيب و سکه ي معاد و سکه ي هشام و سکه ي مفتی.

 

– كاروانسراها، خان ها و تيم هاي نيشابور:

نيشابور اين عصر يکی از بزرگترين مراکز تجاری عالم اسلامی آن روزگار بوده است و کاروانسراها و «خان» ها و «تيم» ها در آن قرار داشته از قبيل سرای ميکاليان که متعلق به خاندان بسيار معروف ميکالی بوده و خان طرائفيين که بازار اسباب بازی فروش ها و تجار لوازم تزيينی بوده است و ديگر کاروانسرای معمروخان محمش که محل تجارت مسلم بن حجاج قشيری بوده است و خان ابوعمروحسکويه و خان الفرس که کاروانسرای شيرازی ها بوده و از مراکز تجاری آنان در اين شهر و خان حسين و خان عبدالکريم.

– سقف بندي بازارهاي نيشابور:

در اين عهد بازار نيشابور به صورت سر پوشيده در آمده بوده است. يعنی از عهد ابو علی حسن بن محمد ميکالی (دوره ي محمود غزنوی) که در دوران رياست او نيشابور نظم و انضباطی خاص يافت، اين کار آغاز شد و به گفته ي يمينی «شوارع و بازارهای نيشابور در ايام قديم پوشيده نبود و اثارت (برانگيزاندن) غبار و تزاحم امطار (باران ها) متسوققه (بازاريان) و اهل معاملات متاذی می شدند، در عهد رياست او بفرمود تا سر بازارها فراهم آوردند و در مدت دو ماه سراسر شهر به تعريشات (جوب بست ها) پاکيزه و تسقيفات (سقف بندی) رايق بپوشيدند و هر جايی فرجه ای از بهر نفوذ شعله ي آفتاب باز گذاشتند و قرب صد هزار دينار . . . بر عمارت بازارها خرج کردند و شهر چنان معمور شد که چشم از تصاوير و تعاريج (تزيينات ساختمانی) آن سير نگشتی» و هر صنفی بازار خاص خود را داشته اند از قبيل بازار دستار فروشان (سوق المناد يليين) نام بعضی از گورستان های نيشابور آن روزگار در کتب رجال و تاريخ باقی است که خود نشان دهنده ي وسعت عجيب شهر است.

 

– مساجد نيشابور:

علاوه بر مسجد عتيق نيشابور و جامع منيعی که جامع جديد شهر بوده است، مساجد بسيار ديگری در اين شهر بوده است که نام آنها را بر حسب تصادف در خلال متون رجالی و تاريخی می توان يافت از قبيل مسجد مطرز و مسجد ابوالحسن نوقانی نيشابوری در محله ي رمجار و مسجد چارسوی بزرگ و مسجد ابوالحسن و مسجد عقيل و مسجد ابو عبدالله مقری و مسجد ابوعبدالرحمن سلمی و مسجد صراقين معروف به مسجد اصفهانی و مسجد ابوعبدالله خبازی و مسجد خان الفرس و مسجد ابوعبدالله خبازی و سکه ي معاذبن معاويه.

– خانقاه ها ودويره هاي نيشابور:

خانقاء های بسياری نيز در اين شهر بوده است که گاه از آن به خانقاه و زمانی به «دويره» تعبير می شده است و گويا هر دو کلمه در يک معنی به کار می رفته است از جمله خانقاه ها و دويره ها که نامش از اين عصر باقی است: خانقاء صندوقی، خانقاء طرسوسی و خانقاء محمود و خانقاء سلمی است و دويره ي ابو سعيد ابوالخير و دويره ي سلمی، که قبر وی هم در آنجا بوده و بسيار مشهور بوده است و دويره ي محمود طوسی و دويره ي بيهقی، که در مجاروت منزل امام قشيری قرار داشته است.

مدارس نيشابور:

مدارس نيشابور، در اين عصر، يعنی قبل از تاسيس نظاميه ها، شهرت بسيار داشته و نام عده ي زيادی از اين مدارس در کتب تاريخ باقی است، از قبيل مدرسه ي سراجان و مدرسه ي ميان دهيه که از قديم ترين مدارس شهر بوده است و مدرسه ي صبغی و مدرسه ي ابوالوليد قرشی و مدرسه ابواسحاق بسطامی و مدرسه ي ابن فورک نو، مدرسه ي دارالسنه و مدرسه ابوعلی دقاق يا مدرسه ي قشيريه و مدرسه ي ابومنصور حمشادی و مدرسه ي سعيديه و مدرسه ي صاعديه و مدرسه ي ابواسحاق اسفراينی و مدرسه ي کوی سيار يا مدرسه ي بيهقی و مدرسه ي ابوسعد خرکوشتی و مدرسه ي ابوسعد استرآبادی و مدرسه ي ابو عثمان صابونی و مدرسه ي سوری و مدرسه ي مشطی و مدرسه ي سلطانيه و مدرسه ي سرهنگ و مدرسه ي ابوالحسن علی صندلی که آقای بولت آن را جزء مدارس شافعيه دانسته و مدرسه ي شحامی و مدرسه ي سهل صعلوکی و مدرسه ي صاعد بن محمدحيری در محله ي رمجار که آقای بولت، آن را حبيری خوانده است، و مدرسه ي محمد بن اسحاق خطيبی از علمای کراميه که در چارسوی کرمانيان آن را ساخته بوده است و مدرسه ي بيشکی و مدرسه ي ابوالحسن قطان در سوق الحضرتين و مدرسه ي حداد و مدرسه ي ناصح الدوله و مدرسه ي سمرقندی و مدرسه ي فريابادی و مدرسه ي مطوعی و مدرسه ي عبادی و مدرسه ي صوفيه که در کوچه ي بريد واقع بوده است و مدرسه ي زعفرانی و مدرسه ي ابو سعيد بسطامی. اينها مدارس آن روزگار نيشابور است که نشانه هايی است از گسترش شهر و پيشرفت علم و فرهنگ در آن روزگار و آوردن نام آنها فقط و فقط برای تاکيد بر گسترش حيات شهری و مدنی نيشابور عصر بوسعيد است.

– مركزيت عجيب فرهنگي نيشابور:

در هر يک از آن مدارس چندين عالم درجه ي اول عصر، از صاحبان مهم ترين تاليفات در زمينه های ادب و فقه و حديث و اصول (کلام) و ديگر علوم عصر، به تدريس اشتغال داشته اند که فهرستی از نام مدرسين اين مدارس خود کتابی خواهد شد پهناور و نام بعضی از اين مدرسان را در آثار سمعانی و سياق عبدالغافر و کتب رجال و حديث و تاريخ و ادب می توان يافت. و اگر به نام و نشان عده ي بی شماری از اين دانشمندان توجه شود که منسوب به شهرها و نواحی ديگر عالم اسلامی هستند از سمرقند و فارس و غزنين و اصفهان و ری و گرگان و تفليس و نخجوان و دربند و گنجه و شروان و بيلقان نو مرو رود و بغداد و هرات و سيستان و همدان و کرمان و کوفه و طبرستان و ساوه و فراغانه و چاج و مصر و کاشغر نو اسروشنه و اخسيکت و يزد و ميبد و کرج و صنعا و بخارا و نخشب و قزوين و مراغه و شوش و شوشتر و مغرب و ميافارقين و کازرون و اهواز و جوزجان و خجند و هند و ختلان، می توان به مرکزيت عجيب نيشابور، به لحاظ فرهنگی پی برد، و ديد که چگونه از دورترين اقصای مغرب و مصر تا کاشغر و از تفليس و نخجوان تا هرات و سيستان و هند، خيل دانشجويان علوم به اين شهر سرازير بوده است و ما نام اين شهر ها را از نسبت اشخاصی که عبدالغافر فارسی در سياق خويش، به شرح حال آنها پرداخته، استخراج کرديم تا نشان دهيم که حوزه مهاجرت علماء و دانشجويان از کجا تا کجا، متوجه نيشابور بوده است بگذريم از انبوه بی شمار دانشجويان و علمايی که از شهر های نزديک حوزه ي خراسان بوده اند و ما از آوردن نام آن شهر ها پرهيز کرديم.

ساخت شهری و محيط فرهنگی نيشابور عصر بوسعيد

منبع: ابرشهر

جدید ترین مطالب تاریخ نیشابور را درسایت نیشابوریا دنبال کنید.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *