تاج نیشابوری؛ تاج الواعظین و سرآمد نواپیشگان آیینی شیعه

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

تاج نیشابوری,ميرزا محسن تاج نيشابوري,مشاهیر نیشابور,مفاخر نیشابور,نیشابور,

تاج نیشابوری؛ تاج الواعظین و سرآمد نواپیشگان آیینی شیعه

حاج میرزا محسن تاج نیشابوری (۱۲۶۴-۱۳۴۲هـ.ق)

ردیف‌دان و روضه‌خوان مشهور قرن سیزدهم و چهاردهم هجری

تاج نیشابوری -حاج میرزامحسن معروف به «حاجی تاج واعظ»، و ملقب به «تاج‌الواعظین»-، خوش‌آواز و ردیف‌دان دوره‌ي ناصری تا اواخر قاجار، اجراهای شورانگیز و قدرت صدا و موقع‌شناسی او و همچنین ارادت این منبری‌خوان شیفته و زبردست، به خاندان رسالت، سرآمد و سرشناس عام و خاص بوده است. تاج نیشابوری، کتابی به نام «درّة التاج و مرقاة المعراج» تالیف نموده است.

.

ميرزا محسن تاج نيشابوري، در ۱۲۶۴ در نیشابور به دنیا آمد. در پانزده سالگی همراه خانواده‌اش به نجف رفت و پس از فوت پدرش همراه مادرش به نیشابور برگشت. از آن‌جا به حج رفت و پس از بازگشت، شش سال در مشهد اقامت گزید و همان‌جا ازدواج کرد. وی در جوانی به تحصیل ادبیات فارسی و عربی پرداخت و حکمت و فلسفه را نیز از ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲ـ ۱۲۸۹) فراگرفت. در تکیه‌ي دولت، در حضور ناصرالدین‌شاه، اشعاری خواند و شاه تحت تأثیر صدای خوش او قرار گرفت و به او لقب «تاج‌الواعظین» داد. وی ظاهراً در ۱۳۱۳ از باکو به ترکیه سفر کرده است. حاجی تاج نیشابوری، در شهرهای مختلف وعظ مي‌کرد و روضه می‌خواند و در ماه رمضان هر سال در مسجد آقاباباخان شیراز به منبر می‌رفت. عده‌ي بسیاری به او ارادت داشتند و این اقبال عمومی موجب حسادت افراد بانفوذ و مایه‌ي دردسر او شده بود. حاجی تاج در ۱۳۴۲ق/ ۱۳۰۳ش درگذشت.

.

سیدحبیب‌الله ستایشگر (متوفی ۱۳۵۸ش)، منبریِ خوش‌خوان، گفته است که حاجی تاج، مجلس وعظ خود را با بیت مشهور «یا من هو اختفی لفرط نوره/ الظاهر الباطن فی ظهوره» از «منظومه‌‌ي حکمت» ملاهادی سبزواری آغاز می‌کرد. اما براساس صدای ضبط شده‌ي حاجی تاج بر استوانه‌ي حافظ الاصوات (مونوگراف)، او مجلس وعظ را با آیه‌ای از قرآن مجید آغاز می‌کرد سپس شعری را در یکی از گوشه‌های ردیف موسیقی می‌خواند. او با خرده تحریرهای مناسب بر مصوت‌ها و مکث‌های حساب شده، بین بعضی از بندهای سخن، گاه کلام غیرمنظوم را نیز آهنگین ادا می‌کرد.

.

لحن کلام او استوار و شمرده و بلیغ و تا حدی شبیه مرشدهای شاهنامه‌خوان سنتی بوده است. از اجراهای شورانگیز و قدرت صدا و موقع‌شناسی او و نیز از ارادت او به خاندان رسالت داستان‌هایی نقل شده است. به نوشته‌ي روح الله خالقی، هنگامی که تاج نیشابوری از منبر پایین می‌آمد بیشتر حاضران برمی‌خاستند تا خود را به مجلس بعدی او برسانند. برخی از منبری‌ها نیز می‌کوشیدند تا نحوه‌ي خواندن او را سرمشق خود قرار دهند. بحرالعلوم -واعظ مشهور دوره‌ي قاجار- در صفحه‌هایی که از صدای وی باقی مانده، نحوه‌ي خواندن حاجی تاج را تقلید کرده است، بر روی صفحه‌ای نوشته شده است: «مانند حاجی تاج خوانده بحرالعلوم اصفهانی».

.

در ردیف «مروی صلحی/منتظم الحکماء» گوشه‌ای به نام «گیلکی حاجی تاج» موجود است. همچنین علی تجویدی، «مثنوی حاجی تاج» را در آواز «بیات اصفهان»، که استادش -ابوالحسن صبا- از تاج نیشابوری شنیده بود، روایت کرده است. حاج تاج نیشابوری، مجموعه‌ای دارد به نام «درةالتاج و مرقاة المعراج» که در ۱۳۲۴ به دستور حاج زین‌العابدین تقی‌اف -ثروتمند مشهور باکویی- در تفلیس به چاپ رسیده است. این کتاب، شامل قطعات نظم و نثر است؛ مراثی، مواعظ، خطبه‌های عربی، مثنوی‌هایی با اوزان متفاوت، و بخشی حاوی ذکر و اوراد و طلسمات.

.

مرحوم‌ استاد خالقی‌، حكایتی‌ در مورد توانایی‌ حاج تاج نيشابوري، (پدر استاد تاج اصفهاني، خواننده‌ي برجسته‌ي متأخر) نقل مي‌كند كه‌ بسیار شنیدنی‌ است‌: «مخصوصاً اهل‌ موسیقی‌، حاج‌ تاج‌ را هنرمند بزرگی‌ می‌دانند و از تأثیر مجلس‌ روضه‌ی‌ او، داستان‌ها نقل‌ می‌كنند. از جمله‌ شنیده‌ام‌ وی‌ روزی‌ در تكیه‌ی‌ سادات‌ اخوی‌، همه‌ را مجذوب‌ صوت‌ غراء و دلنشین‌ و مؤثر خود كرده‌ است‌. شرح‌ حكایت‌ از این‌ قرار است‌ كه‌ حاج‌ میرزا لطف‌الله‌ بالای‌ منبر بوده‌ است‌ و با صدای‌ دلكش‌ خود به‌ قدری‌ خوب‌ مجلس‌ را اداره‌ نموده‌ كه‌ همه‌ تصور كرده‌اند بعد از او دیگر كسی‌ از عهده‌ی‌ جلب‌توجه‌ حضار بر نخواهد آمد.

.

به‌ همین‌ جهت‌ صاحب‌ مجلس‌، دستور چای‌ و قلیان‌ می‌دهد. در این‌حال‌، حاج‌ تاج‌ وارد مجلس‌ روضه‌ می‌شود و شیخ‌علی‌ زرگر كه‌ او هم‌ استاد ماهری‌ بوده است‌، مطلب‌ را به‌ اطلاع‌ می‌رساند و به‌ وی‌ می‌گوید تصور نمی‌كنم‌ بعد از هنرنمایی‌ میرزا لطف‌الله‌، بتوانی‌ شوری‌ در دل‌ها برافكنی‌. حاج‌ تاج‌ فكری‌ می‌كند و می‌گوید: «من‌ فقط‌ سه‌ شعر با آواز می‌خوانم‌ و امیدوارم‌ كه‌ از عهده‌ برآیم». پس‌ از صرف‌ چای‌، در موقعی‌ كه‌ مجلس‌ روضه‌ پر از همهمه‌ بوده‌ است‌، حاج‌ تاج‌ به‌ منبر می‌رود و اولین‌ شعر را چنان‌ با صورت‌ جذاب‌ دل‌انگیز خود می‌خواند كه‌ همه‌ی‌ اهل‌مجلس‌ ساكت‌ می‌شوند، و پس‌ از دو شعر دیگر كه‌ آن‌ها را با كمال‌ مهارت‌ و به‌ سبك‌ خوانندگان‌ نامی‌ و با تحریرات‌ و غلت‌های‌ مناسب‌ می‌سراید، از منبر پایین‌ می‌آید و به‌ شیخ‌علی‌ زرگر می‌گوید: «حرف‌ حساب‌ دو كلمه‌ بیش‌تر نیست‌» و او هم‌ استادی‌ تاج‌ را ستایش‌ می‌كند».

.

– مآخذ:
— سپنتا، ساسان، «تاج نيشابوري»، وب‌گاه دانشنامه جهان اسلام، وابسته به بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، تاریخ مشاهده، ۲۴/۱۰/۱۳۸۶. این منبع در برگیرنده‌ی بند اول تا سوم نوشتار است که نویسنده -سپنتا- از منابع زیر، برای نگارش آن، بهره‌ برده‌اند:
— تجویدی، علی. «موسیقی ایرانی». تهران: ۱۳۷۰ش، صص ۱۲۹-۱۳۰.
— خالقی، روح الله. «سرگذشت موسیقی ایران»، تهران: ۱۳۵۳ش، بخش۱، ص ۳۵۶.
— ریاضی، غلامرضا. «دانشوران خراسان»، مشهد: ۱۳۳۶ش، ص ۳۰۰.
— سپنتا، ساسان. «تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران»، اصفهان: ۱۳۶۶ش، ص۱۴۰.
— سپنتا، ساسان. «چشم انداز موسیقی ایران»، اصفهان: ۱۳۶۹ش، صص ۸۹-۹۰.
— ستایشگر، مهدی. «واژه نامه موسیقی ایران زمین»، ج ۳ (نام نامه موسیقی ایران زمین)، تهران: ۱۳۷۶ش، ج۳، ص ۱۲۸-۱۲۹.
— گلشن آزادی، علی اکبر. «صد سال شعر خراسان»، به کوشش احمد کمالپور، مشهد: ۱۳۷۳ ش، ص ۱۷۲.
— زاهدی، تورج، «موسیقی در فرهنگ ایرانی-اسلامی»، وبگاه باشگاه اندیشه، نقل شده از: خالقي، روح‌الله. «سرگذشت‌ موسیقی‌ ایران»، تهران‌: بنگاه‌ مطبوعاتی‌ عطایی‌، ۱۳۵۳، ج‌۱، صص ۳۵۶ ـ ۳۵۵، تاریخ مشاهده: ۲۴/۱۰/۱۳۸۶. بند پایانی -چهارم- از این منبع، برداشت شده است.

– منبع:
ققنوس شرق، «تاج نیشابوری، تاج‌الواعظین قرن سیزدهم و چهاردهم هجری»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، دی‌ماه ۱۳۸۶.

.

تاج نیشابوری؛ تاج الواعظین و سرآمد نواپیشگان آیینی شیعه

منبع : روزنه

جدید ترین مطالب گردشگری نیشابور را درسایت نیشابوریا دنبال کنید.

 

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *