اشاره‌ای بر ابعاد هنری و ساختی سفالينه ‌های سامانی نيشابور

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

سفال سازی, دوره سامانی, دروه ساسانی, لعاب گلی, سفال,اشاره‌ای بر ابعاد هنری و ساختی سفالينه ‌هاي سامانی نيشابور ,سفالينه ‌هاي سامانی نيشابور,سفالينه ‌هاي نيشابور,

اشاره‌ای بر ابعاد هنری و ساختی سفالينه ‌هاي سامانی نيشابور

نیشابور، یکی از مراکز بزرگ سفال‌سازي اسلامي است و بسیاری از پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامه‌ی روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. به سبب ویژگی‌های موجود در سفالینه‌های سده‌ی سوم و چهارم معروف به سفال سامانی، این نوع سفال به «لعاب گلی» [geli] معروف شده است که بیش‌تر در شرق ایران، به ویژه نیشابور، ساخته می‌شده. این نوشتار، به بررسی ویژگی‌های سفالینه‌های نیشابور در این دوران، با تاکید بر آثار موجود در موزه‌ی آبگینه و سفالینه‌های ایران، پرداخته است.

نيشابور كه در شمال شرق ايران و در استان خراسان واقع شده است در قديم، به نام‌هاي ابرشهر، ابرسهر، برشهر در متون تاريخي ثبت شده است. نيشابور، به عقيده‌ي بعضي از مورخان، زماني «نساياد» يا «نيسا ياد» ناميده مي‌شد.

در کتاب تاريخ بيهقي آمده است: «نيشابور را شاپور اول ساسااني بنا كرد و اصل نام آن شهر «بناشاپور» بود، پس «ب» و «الف» بيفكندند و «الف» به «يا» بدل كردند.»

.

به زبان پهلوي، «ني» به معي «بنا» بود و نيشابور به معني «بناي شاپور» است. در سال‌هاي ۱۷ تا ۲۳ هجري، عمر بن خطاب، احنف بن قيس را براي فتح خراسان فرستاد. در آن ايام ماهَوي، از طرف يزدگرد سوم، حاكم خراسان بود. با فرار ماهوي، خراسان به دست اعراب تسخير شد و تا سال ۱۲۹ هجري كه ابومسلم خراساني قيام كرد نيشابور، مرتبا مركز حكومت حكام اموي بود. ابومسلم پس از غلبه بر خراسان، مدتي در نيشابور اقامت داشت. در زمان حكومت طاهريان، نيشابور، مركز حكمراني خراسان بود.

.

در سال ۲۵۹ هجري، نيشابور به دست يعقوب ليث فتح شد، و در سال ۳۳۴ هجري امير نوح ساماني به نيشابور آمد. در دوره‌ي سلطنت غزنوي‌ها، نيشابور در رونق و آباداني بود. در سال ۴۲۹ هجري، ابراهيم ينال با لشگريان سلجوقي نيشابور را فتح كرد، و خطبه به نام طغرل سلجوقي خواند، و روز بعد، مغول به نيشابور آمد. شهر نيشابور از زمان سلطنت مسعود غزنوي تا سلطنت سلطان سنجر در كمال عظمت مركزيت قرار داشت. پس از آن كه نيشابور، توسط قواي مغول تسخير شد به حكم تولي خان، شهر را به آب بستند و زمين آن را زراعت كردند.

.

در فاصله‌ي سال‌هاي ۱۳۱۵-۱۳۱۸ شمسي، هيئت باستانشناسي موزه‌ي متروپليتن در شهر كهنه‌ي نيشابور حفرياتي انجام داد، و آثاري از تمدن دوره‌ي اسلامي به دست آورد، كه نتيجه‌ي آن نشانگر آن است كه اين شهر از مراكز بزرگ سفال‌سازي اسلامي بوده است. سفال‌هاي به دست آمده ظروف لعابدار زيبايي بودند كه به قرون سوم و چهارم هجري تعلق داشتند و نقوش آن‌ها بيشتر سياه و قرمز و ارغواني بر روي متن سفيد عاجي رنگ است. برخي ديگر از سفال‌هاي اين مجموعه از گل قرمز رنگ ساخته شده‌اند كه شامل ظروف كاسه و بشقاب با تصاوير انسان، حيوان و پرنده و گل‌هاي تزئيني و نوشته‌هاي تزئيني كوفي و مناظر و مجالس دربار بوده‌اند.

.

در سال ۱۳۴۳، هیئتی ایرانی به سرپرستی آقای کامبخش فرد، در نیشابور حفاری کردند که به کوره‌های پخت سفال و قالب‌های سفالی تزئینی و سفال‌های زیبا دست یافت.

بسیاری از پژوهشگران، بر این اعتقادند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، ادامه‌ی روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. به سبب ویژگی‌های موجود در سفالینه‌های سده‌ی سوم و چهارم معروف به سفال سامانی، این نوع سفال به لعاب «گلی» [geli] معروف شده است که بیش‌تر در شرق ایران، از جمله نیشابور، ساخته می‌شد. سفال را که از خمیر نخودی و قرمز رنگ است، پس از ساختن در داخل لعاب گلی نخودی رنگ فرو می‌بردند و پس از خشک شدن، نقوش مورد نظر را بر روی آن می‌آراستند. به نمونه‌های ساخته شده در این دوران که تعدادی از آن‌ها در مجموعه‌ی موزه‌ی آبگینه نگهداری می‌شوند، اشاره می‌شود:

.

  • سفال لعاب گلی با نقوش سیاه روی زمینه‌ی سفید: در این نوع سفال که مهمترین مرکز ساخت آن، نیشابور بوده است، سفال پس از پخت با لعاب گلی تزیین شده و سپس نقش عبارات به خط کوفی یا خطوط تزئینی به رنگ سیاه روی آن نوشته می‌شد. ویژگی این ظروف، آن است که بیش‌تر فضای ظروف، خالی است و در گوشه‌ای از آن عبارتی نقش شده است. گاهی با توجه به بزرگی ظروف، عبارات طولانی‌تر شده‌اند و در وسط بعضی از ظروف نقشی شبیه گلابپاش دیده می‌شود.
  • سفال لعاب گلی و نقوش رنگارنگ روی زمینه‌ی سفید: ساخت این نوع سفال، با تزئین رنگارنگ روی زمینه‌ی سفید، از ابتکارات سفالگران ایرانی، محسوب می‌شود. و یکی از مراکز مهم آن نیشابور بوده است که با ترسیم نقش انسان، گیاه و حیوانات به رنگ‌های سیاه، قهوه‌ای، زرد، اُخرایی و ارغوانی تیره دیده شده است، و نقوش روی آن‌ها مرغ شاخدار، پرنده‌ی مسبک (نقطه نشان) و نقوش اسلیمی هستند که بعضی از آن‌ها تقلید از ظروف مسی ساسانی است.
  • سفال لعاب گلی با لعاب درخشان معروف به زرین فام اولیه: سفال، پس از پوشش گلی با لعاب‌هایی تزیینی رنگین زینت می‌یافت، و پس از پخت درخشندگی خاص به حالت زرین فام داشت که با گل تزیینی و یا عبارات به خط کوفی تزیین می‌شد. از این نوع سفال در حفاری‌های نیشابور، نمونه‌هایی به دست آمده است.
  • سفالینه‌های لعاب گلی با نقوش سیاه روی زمینه سفید: این نوع سفالینه‌ها در نگاه اول، زرد رنگ بوده اند، لیکن سفالگر پس از پوشش گلی و تزیین آن با نقوش سیاه رنگ، تزیین دیگری که عموما زردرنگ بوده به شکل لکه، قسمت‌های مختلف ظرف را آرایش نموده و در قرن سوم و چهارم هجری ساخته شده است. در سال ۲۸۹ هجری ایالت خراسان به انضمام پایتخت آن –نیشابور-، به وسیله‌ی سلاطین سامانی، ضمیمه‌ی ماوراء‌النهر شد. در این دوره، سفال سیاه و سفید کتیبه‌دار در هر دو ایالت ساخته می‌شد. به طور کلی سفال لعاب گلی از سفال‌های مشخصه‌ی قرون اولیه‌ی اسلامی است که ساخت آن تا اواخر سده‌ی چهارم هجری ادامه داشته است. در این سفال که از لعاب گلی شیری رنگ و ساده و با تزیین کم شروع و به تدریج تمام سطح ظرف را کتبیه‌ی کوفی پر می‌کند، و بعدها لعاب گلی رنگارنگ متداول می‌شود که پایان آن با لعاب پاشیده خاتمه می‌یابد.

سفال لعاب پاشیده

ساخت سفال با طرح تزیینی که اغلب دارای رنگ‌های زرد، قهوه‌ای و سبز بود، در دوره‌ی حکومت عباسیان به سبب توسعه ارتباط ایران و چین گسترش یافت. وانگهی بسیاری از کالاهای چینی از راه دریا به ایران وارد می‌شدند و تعدادی از هنرمندان کشور چین در دربار عباسیان حضور داشتند، و این ارتباط باعث نوآوری در سفالگری دوره‌ی اسلامی گردید. همزمان با حکومت خانواده‌ی «تانگ» [Tāng] در چین، نوعی سفال با تزیین لعاب پاشیده متداول شد، که در ایران نیز آن را مشاهده می‌نماییم. البته با تغییراتی که هنرمندان ایرانی در آن به وجود آوردند.

سفال لعاب پاشیده بر دو نوع تقسیم شده است:

  1. سفال با لعاب پاشیده.
  2. سفال با لعاب پاشیده و نقش کنده.

از هر دو نوع در موزه‌ی آبگینه و سفالینه‌های ایران موجود است.

  • سفال با لعاب پاشیده: که در آغاز، سفال با لعاب گلی پوشش داده شده و سپس با لعاب و رنگ‌هایی که از ترکیب اکسید فلزات تهیه گردیده به صورت لکه یا گاهی به صورت نقطه‌چین روی ظرف را پوشانده‌اند. رنگ‌های پاشیده شده شامل سبز، آبی، زرد کهربایی و ارغوانی بوده‌اند.
  • سفال با لعاب پاشیده و نقش کنده: در این نوع، سفالگران ایرانی، به ابتکار جدیدی دست یافتند که قبل از لعاب اصلی، سطح ظرف را با نقش کنده تزیین می‌کردند و سپس لعاب اصلی را بر روی ظرف می‌پوشاندند، که بیشتر شامل نقوش گیاهی و اسلیمی و حیوانی و انسانی بود. زیباترین نقوش کنده، ظروفی هستند که با نقوش انسان و یا انسان و حیوانند، و به نام «گبری» معروف شده‌اند. ادامه‎ی سنت‌های دوره‌ی ساسانیان در فلزکاری در این سفالینه مشهود است. همچنین تاثیر ادبیات داستانی و حماسی بر روی سفالینه‌ها دیده می‌شود.

سفال‌های مشبک تزیینی:

کاسه‌های سفید کرم رنگ و آبی فیروزه‌ای از نیشابور به دست آمده‌اند که دارای بدنه‌ی بسیار شفاف و نازک و سخت هستند و گاهی نوشته‌های کوفی و نسخ در بدنه‌ِ آن‌ها به طریق مشبک انجام شده است.

در حفاری‌های انجام شده در نیشابور، قالب سفالین که با آن‌ها ظروف قالبی می‌ساخته‌اند، یا قالب‌هایی که در تزیینات معماری به کار رفته‌اند پیدا شده و در گزارش‌های آقای کامبخش فرد به آن‌ها اشاره شده است. در این دوران ظروف قالبی لعابدار و بدون لعاب نیز ساخته شده‌اند که نمونه‌ای از آن‌‌ها در این موزه نگهداری می‌شود. از جمله ظروف سفالین قالبی لعاب فیروزه‌ای است که دارای دوازده ترک قالبی عمودی است و در هر ترک نقش انسان در حال حرکت دیده می‌شود و مربوط به قرون پنجم و ششم هجری است.

مجموعه‌ای که معرفی شد، نمونه‌ و بخشی از آثار سفالین ساخته شده در نیشابور است که در موزه‌ی آبگینه و سفالینه‌های ایران نگهداری می‌شوند. معرفی کلیه‌ی آثار نیازمند گزارش مفصل‌تری است که امید است در آینده محقق گردد.

منابع:
  • «کاوشهای نیشابور و سفالگری ایران»، سیف الله کامبخش فرد، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۹.
  • «هنر سفالگری دوران اسلامی ایران»، فاطمه کریمی، محمد یوسف کیانی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۳.
  • «فن و هنر سفالگری»، فائق توحیدی، سمت، ۱۳۷۸.
  • «کتیبه‌های سفال نیشابور» عبدالله قوچانی، موزه رضا عباسی، ۱۳۶۴.
  • «سفال ایران از پیش از تاریخ تا عصر حاضر»، لیلا رفیعی، یساولی، ۱۳۷۷.
  • «سفال اسلامی» (جلد هفتم از گزیده‌ی ده جلدی مجموعه هنر اسلامی)، ناصر خلیلی، استفان ورنویت، کارنگ، ۱۳۸۴.

– منبع:

  • قائینی، فرزانه، «سفالينه‌هاي نيشابور در موزه آبگينه و سفالينه هاي ايران»، نشریه موزه‌ها، شماره ۴۶. به کوشش ققنوس شرق، «اشاره‌ای بر ابعاد هنری و ساختی سفالينه ‌هاي سامانی نيشابور»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، مهرماه ۱۳۸۹.

 

اشاره‌ای بر ابعاد هنری و ساختی سفالينه ‌های سامانی نيشابور

منبع: ابرشهر

جدید ترین مطالب تاریخ نیشابور را درسایت نیشابوریا دنبال کنید.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *